اگر کودکی ناگهان زودرنج‌تر شود، خوابش به‌هم بریزد یا بیشتر از گذشته از دل‌درد و سردرد شکایت کند، آیا باید به استرس فکر کرد؟

و چرا فشار روانی در کودکان گاهی بیشتر در رفتار و بدن دیده می‌شود تا در کلماتی که به زبان می‌آورند؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهند کودکان همیشه نمی‌توانند احساس استرس را مانند بزرگسالان تشخیص دهند یا درباره آن توضیح بدهند. انجمن روان‌شناسی آمریکا تأکید می‌کند که فشار روانی در کودکان اغلب از طریق تغییر در رفتار، خلق، خواب، اشتها یا شکایت‌های جسمانی خود را نشان می‌دهد. به همین دلیل، توجه به تغییرات تازه و غیرمعمول در رفتار کودک می‌تواند سرنخ مهمی درباره وضعیت روانی او باشد.

استرس بخشی طبیعی از زندگی کودک است. شروع مدرسه، امتحان، پیدا کردن دوست، تغییر محل زندگی، تولد خواهر یا برادر، تعارض در خانه یا حتی یک برنامه فشرده می‌توانند برای کودک فشار ایجاد کنند. مقدار محدودی از استرس می‌تواند به سازگاری و آمادگی کمک کند، اما وقتی فشار شدت پیدا می‌کند یا برای مدت طولانی ادامه دارد، رفتار و عملکرد کودک هم ممکن است تغییر کند.

یکی از نشانه‌های رایج، تغییر در خلق و رفتار است. کودکی که معمولاً آرام بوده ممکن است زودرنج‌تر شود، بیشتر گریه کند، با دیگران بحث کند یا نسبت به اتفاق‌های کوچک واکنش شدیدتری نشان دهد. بعضی کودکان بیشتر به والدین می‌چسبند، از فعالیت‌هایی که قبلاً دوست داشتند فاصله می‌گیرند یا نگرانی‌هایشان را بارها تکرار می‌کنند. APA این تغییرات را از نشانه‌هایی می‌داند که می‌توانند با فشار روانی قابل توجه همراه باشند.

خواب و اشتها نیز اطلاعات مهمی در اختیار والدین می‌گذارند. دیر به خواب رفتن، بیدار شدن‌های مکرر، خواب بیش از حد یا خستگی روزانه می‌توانند در دوره‌های استرس بیشتر شوند. بعضی کودکان نیز کمتر یا بیشتر از معمول غذا می‌خورند. وقتی این تغییرها هم‌زمان با فشارهای تازه در خانه، مدرسه یا روابط کودک ظاهر می‌شوند، ارتباط آن‌ها با استرس اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بدن هم می‌تواند فشار روانی را نشان دهد. سردرد، دل‌درد، تهوع یا احساس ناخوشی در بعضی کودکان در دوره‌های استرس بیشتر دیده می‌شود. APA اشاره می‌کند که اگر کودک به‌طور مکرر از چنین علائمی شکایت کند و بررسی پزشکی علت مشخصی نشان ندهد، یا این شکایت‌ها در موقعیت‌های خاصی مانند روزهای امتحان افزایش پیدا کنند، استرس می‌تواند یکی از عوامل مؤثر باشد.

عملکرد کودک در مدرسه و روابط اجتماعی نیز ممکن است تغییر کند. افت ناگهانی در انجام تکالیف، بی‌علاقگی به مدرسه، فراموش کردن مسئولیت‌ها یا فاصله گرفتن از دوستان می‌توانند نشانه فشار بیشتر باشند. گاهی این تغییرها در خانه کمتر دیده می‌شوند و معلم یا مربی زودتر متوجه آن‌ها می‌شود. به همین دلیل، ارتباط میان والدین و مدرسه می‌تواند تصویر کامل‌تری از وضعیت کودک ایجاد کند.

سن کودک بر شیوه بروز استرس اثر دارد. کودکان کوچک‌تر بیشتر از طریق رفتار، وابستگی، بی‌قراری یا شکایت‌های جسمانی واکنش نشان می‌دهند. با افزایش سن، کودک توان بیشتری برای بیان نگرانی‌هایش پیدا می‌کند، اما حتی در نوجوانی هم استرس می‌تواند به شکل تحریک‌پذیری، کناره‌گیری، تغییر خواب یا افت عملکرد دیده شود.

شناخت منبع فشار نیز اهمیت زیادی دارد. گاهی علت برای والدین روشن است؛ مانند امتحان، تغییر مدرسه یا اختلاف خانوادگی. در بعضی موارد، کودک نگرانی خود را مستقیم بیان نمی‌کند و تغییر رفتارش اولین نشانه است. گفت‌وگویی آرام، بدون قضاوت و با فرصت کافی برای شنیدن می‌تواند به کودک کمک کند تجربه خود را بهتر بیان کند. APA نیز بر در دسترس بودن والدین، گوش‌دادن فعال و پاسخ همدلانه تأکید می‌کند.

زمانی که تغییرات رفتاری، جسمانی یا هیجانی برای چند هفته ادامه پیدا می‌کنند، شدت بیشتری می‌گیرند یا بر خواب، مدرسه، روابط و فعالیت‌های روزمره کودک اثر می‌گذارند، ارزیابی تخصصی می‌تواند کمک‌کننده باشد. هدف این ارزیابی، شناخت دقیق‌تر منبع فشار و پیدا کردن راهی متناسب با سن و شرایط کودک برای مدیریت آن است.

استرس در کودکان همیشه با جمله «من استرس دارم» بیان نمی‌شود. گاهی رفتار، خواب، بدن و تغییر در عملکرد روزمره همان زبانی هستند که کودک از طریق آن‌ها فشار روانی خود را نشان می‌دهد.

American Psychological Association